Bindallı nedir? Kadife üzerinde bin dalın hikâyesi

Adı nereden geliyor?

Bindallı, adını kumaşın üzerine işlenen dal ve yaprak motiflerinden alır: kelimenin tam anlamıyla "bin dallı". Eteğin dibinden yükselen, gövdeye ve kollara doğru kıvrılan bitkisel motifler, elbiseye hem bereket hem de süreklilik anlamı yükler. Motiflerin arasında çoğu zaman çiçekler, vazolar, servi ağaçları ve yer yer kuş figürleri bulunur.

Bindallı geç Osmanlı döneminde, özellikle 19. yüzyılda yaygınlaşmıştır. O dönemde şehirli kadınların düğün ve bayram kıyafeti olarak giydiği bindallı, zamanla Anadolu'nun pek çok bölgesine yayılmış, yerel terzilerin ve işleme ustalarının elinde farklı yorumlar kazanmıştır. Bugün müzelerde ve aile sandıklarında saklanan örnekler, bu çeşitliliğin izlerini taşır.

Dival işi: bindallının imzası

Bindallıyı başka işlemeli elbiselerden ayıran şey, dival işi denen tekniktir. Usta önce motifi kartona çizer ve keser. Karton parçaları kumaşın üzerine yerleştirilir, sonra metal iplik kartonun bir ucundan diğerine geçirilerek kumaşın yüzeyine tutturulur. İplik kumaşın arkasına geçmez; yalnız kenarlarda ince bir iplikle sabitlenir. Böylece motif hem kabarık hem de çok parlak bir yüzey kazanır.

Bu teknikte kullanılan metal iplik çoğunlukla sırma ya da klaptandır. Sırma, ipek veya pamuk bir çekirdeğin etrafına sarılmış altın ya da gümüş kaplı ince metal şerittir. Eski bindallılarda gerçek gümüş üzerine altın kaplama iplikler kullanılırken, bugün genellikle metalize iplikler tercih edilir. Kartonun kalınlığı ve ipliğin sıklığı, işlemenin ne kadar kabarık görüneceğini belirler.

Renkler ve kumaş

Geleneksel bindallının zemini kadifedir. Mor, bordo, kırmızı ve yeşil en sık görülen renklerdir; lacivert ve siyah zeminli örnekler de vardır. Kadifenin tüylü yüzeyi ışığı emer ve böylece altın işleme daha da belirgin parlar. Bu kontrast, mum ışığının hâkim olduğu kına gecelerinde bindallının neden bu kadar etkileyici göründüğünü açıklar.

Kesim olarak bindallı genellikle uzun kollu, belden oturan ve yere kadar uzanan bir elbisedir. Bazı örneklerde ceket ve etek ayrı parçalardır, bazılarında tek parça bir entari biçimindedir. Yaka çoğunlukla kare ya da yuvarlaktır; işlemenin en yoğun olduğu yerler etek ucu, önden açılan kısımlar ve kol ağızlarıdır.

Düğün elbisesinden kına kıyafetine

Beyaz gelinliğin yaygınlaşmasıyla birlikte bindallı, düğün günü yerine kına gecesinde giyilmeye başladı. Bugün kına gecesi denince akla ilk gelen kıyafet bindallıdır. Pek çok ailede annenin ya da babaannenin bindallısı saklanır ve kızına, gelinine aktarılır. Bu yüzden bindallı yalnız bir kıyafet değil, bir aile emaneti olarak da görülür.

Eski bir bindallıyı yeniden kullanmak isteyenler için iki yol vardır: elbiseyi olduğu gibi onarıp yeni bedene uyarlamak ya da işlemeleri yeni bir kadife zemine aktarmak. Hangisinin mümkün olduğu, zeminin ve ipliğin durumuna bağlıdır. Yüz yıllık bir kadife çoğu zaman yıpranmış olur; işlemeler ise şaşırtıcı biçimde sağlam kalabilir.

Bugünün bindallısı

Çağdaş bindallılar geleneksel kalıbı korurken bazı ayrıntılarda serbestleşiyor: daha sade motifler, tek renk ipek nakışla birleşen sırma, daha hafif kadifeler, kısaltılmış kollar ya da modern yakalar. Kimi gelinler bindallıyı kaftan kesimine yaklaştırıyor, kimi ise tamamen klasik bir yorum istiyor.

Hangi yolu seçerseniz seçin, iyi bir bindallıda dikkat edilecek noktalar aynıdır: işlemenin kumaşa sağlam tutturulması, astarın bedeni rahat bırakması, kadifenin tüy yönünün bütün parçalarda aynı olması ve kolların kına yakılırken eli rahat bırakması. Bu ayrıntılar fotoğrafta görünmez ama gece boyunca hissedilir.

Eski bir bindallıyı değerlendirmek

Ailenizde bir bindallı varsa, onu yeniden kullanmadan önce dikkatlice incelemek gerekir. Önce kumaşı ışığa tutun: kadifenin tüyleri dökülmüş, yer yer zemin görünür olmuşsa elbiseyi olduğu gibi giymek risklidir. Dikiş yerlerini, özellikle kol altlarını ve bel dikişini kontrol edin; eski ipekler zamanla çürür ve ilk zorlamada açılabilir. İşlemenin kenarlarındaki tutturma iplikleri gevşemişse motifler kayabilir.

Metal ipliğin rengine de bakın. Kararmış sırma çoğu zaman uzman temizliğiyle bir ölçüde canlanır, ama ipliğin altındaki çekirdek kopmuşsa onarım gerekir. Bu değerlendirmeyi atölyede yaptığımızda size üç seçenekten birini öneririz: elbiseyi onarıp bedeninize uyarlamak, işlemeleri yeni bir kadifeye aktarmak ya da eski bindallıyı saklayıp aynı motifleri yeni bir elbisede yeniden işlemek. Üçüncü seçenek, emanetin zarar görmeden korunmasını isteyen aileler için giderek daha sık tercih ediliyor.

Hangisini seçerseniz seçin, eski bindallının fotoğrafını çekip ölçülerini kaydetmeyi unutmayın. Bu kayıt, bir sonraki kuşak için de değerli bir belge olur.

Bindallının hikâyesi, aslında bir ailenin hikâyesidir. Aynı elbiseyi anneanne düğününde, anne kınasında, kız ise kendi kına gecesinde giydiğinde, kumaş yalnız bir kıyafet olmaktan çıkar. Bu yüzden eski bir bindallıyı yeniden kullanırken onu dönüştürmekten çok korumayı düşünmek gerekir. Atölyede yapılan her müdahaleyi kaydetmek, bir sonraki kuşağın da aynı özeni gösterebilmesini sağlar.